लॉर्ड टेनिसन आणि जी.ए.कुलकर्णी यांची “शलॉट”….

लॉर्ड टेनिसन आणि जी.ए.कुलकर्णी यांची “शलॉट”….

लॉर्ड टेनिसन आणि जी.ए.कुलकर्णी यांची शलॉट :

८ जुलै रोजी पर्सी शेलीची जयंती. त्या निमित्ताने त्याच्या “Ode to the West Wind” चे वाचन करत असताना पहिल्या ओळीतील “O Wild West Wind, thou breath of Autumn’s being….” पासून त्याने केलेले अतिशय सुंदर असे निसर्ग वर्णन भावत असतानाच मला आठवत गेली लॉर्ड टेनिसनची जगप्रसिद्ध कविता “The Lady of Shalott“. हळवी आणि करूण रसाचा वापर केलेली ही एका तरुणीची शोकांतिका. ह्या दीर्घ कवितेत टेनिसन याने एका युवतीची कहाणी प्रकट करून सांगितली आहे. इंग्रजी साहित्यातील “Ode” या गीत प्रकारातील ही चार भागाची कविता. आपल्याकडील पोवाडा गटात येणारी…नायिकेला प्रधानस्थानी ठेवून केलेली रचना…तिचे सुखदु:ख, स्वप्ने, इच्छा, आयुष्य आणि अखेर या सर्वांवर कवीने वाहिलेली एक आदरांजलीच म्हटली पाहिजे. शब्दसौंदर्याचित्राचा कवी अशी ख्याती असलेल्या टेनिसनने “लेडी ऑफ शलॉट” मध्येही शब्दांची अशीच मुक्त उधळण केली आहे. या कवितेत शलॉट या बेट ठिकाणाच्या युवतीला एकटेपणाचा शाप आहे आणि तो कशासाठी आहे त्याची वाच्यता नाही. मध्ययुगीन काळातील किंग आर्थर आणि त्याचे कॅमेलॉट येथील सरदार यांच्या राज्यातील घडामोडीचा हा प्रदेश. सर लान्सेलॉट हा असाच एक उमदा सरदार. त्याच्यावर जीव टाकणा-या अनेकापैकी शलॉटची ही एक तरुण स्त्री…जिने कधीच त्याच्यासमवेत एका ओळीचाही संवाद साधलेला नाही. शलॉट…एक छोटेसे बेट…शांतपणे पहुडलेले चहुबाजूंनी…शेजारून तितक्याच शांतपणे वाहणारी नदी, सोबतीला एक होडी…आणि अशा गूढ वातावरणात…स्वप्नात राहाणारी ही शापीत युवती. तिच्याकडील आरशातून बाह्य जग पाहाणारी. तिला शाप आहे (कशामुळे ? हे विचारण्यात अर्थ नसतो. मध्ययुगीय प्रथेतील साहित्यातून….अगदी शेक्सपीअरच्या नाटकांतूनही…अशा चेटूकविद्येवर सर्रास विश्वास ठेवल्याची, तसेच भूतप्रेत आत्मा हे घटक आपल्यात नित्यनेमाने हजर असतात असेही मानले जात असे) असा की ती जर ह्या एकाकीपणाच्या जाळ्यातून बाहेर येण्याचा प्रयत्न करून बाहेरचे सत्यविश्व पाहायला जाईल त्यावेळी तिचा अंत होईल. प्रकल्पकतेच्या (Fantasy) अंगणातील हा खेळ असल्याने असे घडले असेलच का यावर वाद होत राहिले आहेत. “फॅन्टसी” मध्ये हे घडू शकते वा घडविण्याची कवी आणि लेखक याना मोकळीक असल्याने ह्या गोष्टी मान्य केल्या गेल्या आहेत. शलॉटच्या या युवतीला इतरांप्रमाणे जगण्याची आस आहे ओढ आहे. जेव्हा ती किंग आर्थरच्या कॅमेलॉट या राजधानीतून बेटाच्या भागाकडे आलेल्या उमद्या सरदार लॅन्सेलॉटला गाताना पाहते त्यावेळी लेडीला मोह होतो त्याला पाहाण्याचा….टेनिसनचे वर्णन सुंदरच आहे इथे…

 

“His broad, clear brow in sunlight glow’d
On burnish’d hooves his war-horse trode;
From underneath his helmet flow’d
His coal-black curls as on he rode…As he rode down to Camelot.
She left the web, she left the loom,
She made three paces thro’ the room,
She saw the water-lily bloom,
She saw the helment and the plume,
She look’d down to Camelot
Out flew the web and floated wise;
The mirror crack’d from side to side;
‘The curse is come upon me,’ cried….The Lady of Shalott”

~ आरसा तडकला…दुभंगला आणि युवतीला शाप भोगला. ती जाणते लॅन्सेलॉटला भेटल्याशिवाय आपला अंत होणार…ती मान्य करते नियतीचा हा इशारा…..Down she came and found a boat….Beneath a willo left afloat, And round about the prow she wrote….”The Lady of Shalott’…..The first house by the water-side, Singing in her song she died….The Lady of Shalott . तिच्या शापाविषयी माहीत असलेले कॅमेलॉटचे बरेच नागरीक जमतात….दुर्दैवी पोरीच्या वाट्याला अखेरीस मृत्यू आल्याचे पाहून हळहळ व्यक्त करतात. राजवाड्याकडील बरेचसे सरदारही ते दृश्य पाहतात. त्यात लॉर्ड लॅन्सेलॉटही आहेत….”Who is this ? and what is here ? And in the lighted palace neaer died the sound of royal cheer; And they cross’d themselves for fear, Akl the knights at Camelot….

But Lancelot mused a little space; He said, “She has a lovely face; God in his mercy send her grace….The Lady of Shalott…”
सन १८३३ (आणखीन सोळासतरा वर्षांनी २०० वर्षे पूर्ण होतील कवितेला) मध्ये लिहिलेली ही कविता इंग्रजी साहित्यातील एक दर्जेदार आणि लोकप्रिय म्हणून प्रसिद्ध झाली. पुढे ती अनेक विद्यापीठाच्या पदवी अभ्यासक्रमात अभ्यासासाठी लावली गेली….अर्थात एकूणच लॉर्ड टेनिसनच्या कवितांना हा मान मिळाला. आपल्याकडील इंग्रजी अभ्यासक्रमात अर्थातच शेली, बायरन, कीट्स आणि टेनिसन यांच्या काव्यसंपत्तीला आदराचे स्थान आहेच. इंग्रजी विषय शिकविणार्याा सर्वच शिक्षक-प्राध्यापकांना या कवितेबद्दल माहीत असणार यात शंका नाही….

….इथे मला आठवतात असेच एक सर्व विद्यार्थी वर्गात मान्यता पावलेले इंग्रजीचे प्राध्यापक जी.ए.कुलकर्णी. मराठी साहित्यात त्यानी आपल्या कथाविश्वात असे काही प्रयोग केले आहेत की त्यांच्या कथा वाचताना काल्पनिकतेसोबतीने जाणवते की त्यानी त्यांच्या आवडीच्या कवी तसेच आवडलेल्या इंग्रजी कवितांचा आधार घेऊनही लक्षणीय अशी कथानिर्मिती केली आहे आणि एक प्रकारे त्याना आदर असलेल्या कवींप्रती कृतज्ञतेची भावनाही प्रकट केली आहे. “लेडी ऑफ शलॉट” त्यांच्या मनी वसलेली होती आणि त्या युवतीला त्यानी आपल्या भाषेत आणि भागात आणले….एकाकीपणाच्या शापासोबतच. “पारवा” कथासंग्रहात समाविष्ट झालेली जी.ए.कुलकर्णी यांची “शलॉट” ही कथा…पुरेसे आहे नावच की कथानक आणि नायिका टेनिसनच्या कल्पनेतील असून तिचेही भवितव्य वाट्याला आलेल्या एकाकीपणामुळे तिच्या नशिबात काय आहे हे शलॉट माहीत असलेल्या वाचकाला जाणवणारच. “काशी” हे जी.ए.च्या नायिकेचे नाव. छळवादी बापाने काशीला वर्षानुवर्षे घरात कोंडून ठेवले होते आणि बाप मेल्यावर अर्थातच तिला स्वतंत्र झाल्याची भावना येते आणि ती प्रथमच घराबाहेर पडते. बाहेरच्या गावात काय चालले आहे याची तिला नीटशी कल्पना नसल्यामुळे ती आनंद नसल्यासारखे होते आणि पुन्हा घरच्या अंधारात परतते. घराच्या खिडकीतून पाहिलेले जग आणि बाहेरचे जग यातील भेद ती अजमावण्याचा प्रयत्न करीत राहते. बापाचे मोडक्यातोडक्या अवस्थेतील दुकान तिच्या वाट्याला आले आहे. तिथेच ती दोर्यालची कलाकुसर करीत बाहेर पाहात वेळ घालवीत बसते. रस्त्यावरील जे काही हलतेबोलते जग दिसते ती ते मनी साठवून ठेवत आहे. टेनिसनची नायिका Fairy Lady of Shallot अशा सुंदर वर्णनाने वाचकासमोर येते. पण जी.एं. ची काशी तशी नाही. आपले सरड्यासारखे दिसणारे पाय तिने रस्त्यावर टाकलेलेच नव्हते. टेनिसनची युवती “There she weaves by night and day…A magic web with colors gay…” प्रमाणेच जी.एं.ची काशीदेखील दुकानात दोर्याeचे विणकाम करीत वेळ घालवत बसलेली आहे. शलॉटकडे आरसा आहे, त्यातून ती बाहेरच्या जगातील प्रतिबिंबे पाहाते तर काशी दुकानाच्या फळ्यातून बाहेरच्या हालचाली टिपत आहे. फॅन्टॅसी (प्रकल्पकता) मध्ये जे काही येत असते ते व्यवहारी जगात येईलच याची खात्री नसतेच. तो एक चाळा असतो मनाचा….वा ज्या काही इच्छा दबून गेल्या आहेत त्याना स्वप्नात गुंफण्याचा. कल्पनारम्यतेतून तिने वास्तवाला स्पर्श करता कामा नये असाच जणू एक अलिखित शापच असतो अशा नायिकांना. जीवनाची ओढ तर कॅमेलॉटच्या लेडीला आणि कर्नाटकातील एका खेडेगावातील तितक्याच मोडक्या गल्लीतील काशीला असणे क्रमप्राप्तच…..जीवन तर हवेच पण ते आरशातील प्रतिबिंबापुरतेच मर्यादित ठेवण्याची जीवघेणी अट. मृत्यूची ओढ असत नाही…कसलेही जीवन समोर येणार असेल तर ते भोगण्याची तयारी असण्याचे घट्ट मन यांच्याजवळ असेल असे नाही….दुहेरी ताण दोघींच्याही आयुष्यात आहे आणि बाहेरचे जगही बापाप्रमाणेच क्रूर असणार अशी एक दाहक भीती काशीच्या मनी रुतून बसली आहे…..देवाने दिलेले हे सरड्यासारखे पाय घेऊन आपण बाहेरच्या जगात उभे राहू शकत नाही ही जाणीव तिला अस्वस्थ करीत राहते….तरीही ती जगतेच. टेनिसनच्या कवितेपेक्षा वास्तवाच्या जवळ नेण्याची जी.एं.ची इच्छाशक्ती या कथेत प्रकट होते. आपण सगळेच या विश्वचक्रात अडकलेलो आहोत, असहाय्यतेची तसेच एकटेपणाचीही भावना मधी वस्ती करून आहे. जायचे तर आहे पण जाता येत नाही. स्वप्ने पाहाणे हा निसर्गदत्त आशीर्वाद आहे….आणि प्रत्येकाला किमान स्वप्नात तरी आपण सुंदर पाहिले पाहिजे अगदी स्वच्छ आरशासारखे असे वाटणे गैर नाही. अर्थात टीचभर दुकानाच्या आणि घराच्या जागेबाहेर काहीच न पाहिलेल्या काशीने स्वप्नात तरी काय पाह्यचे ? हा एक सलणारा प्रश्न….तिचे शरीर, मन, परिस्थिती याकडे पाहता तिच्याकडे काही अलौकिक नाही. इतरांच्या नजरेत एक क्षुद्र जीव या पलिकडे तिच्या अस्तित्त्वाला काहीच अर्थ नाही…महत्त्व तर नाहीच. काशीच्या मनोराज्यात जायची वाचकाला जणू परवानगीच नाही. त्याने फक्त जी.एं.च्या शब्दांपाठोपाठ जायचे आणि शलॉटचा शेवट कसा होतो तसा काशीचा दाखविला गेलेला नाही, पण अटळ काय आहे अखेरीस त्याची कल्पना आपणच करायची. फॅन्टॅसी आणि रीअॅहलिटी या दोन विकल्पात जी.ए. वास्तववादाला जवळ करतात हे तर त्यांचे वाचक जाणतातच. शलॉटमधील युवती आपला शेवट काय आहे हे माहीत झाल्यावर बोट घेऊन अखेरच्या प्रवासाला निघते. काशी वाट्याला आलेले आयुष्य भोगत राहाणार… अखेरपर्यंत…जसे नियतीने तिच्या कपाळी लिहिले आहे अगदी तसेच.
काजळमाया….रमलखुणा…पिंगळावेळ” या कथासंग्रहातून प्रामुख्याने रूपककथांचे सामर्थ्य घेऊन येणारे जी.ए.कुलकर्णी “निळासावळा, पारवा, हिरवे रावे, रक्तचंदन” या त्यांच्या पहिल्या चार कथासंग्रहात सर्वसामान्य म्हटल्या जाणार्या. स्त्रीपुरुषांच्या नशिबाविषयी, नियतीचक्रात त्यांची होणारी ससेहोलपट आणि अगतिकता याविषयी ओढीने लिहिणारे….आणि तन्मयतेनेसुद्धा….जी.ए. भेटत राहतात. विशेषतः वेदना आणि शारीरिक व्यंग असलेल्या पात्रांविषयी त्याना मनस्वी ओढ वाटते….”मुखवटा” मधील पांगळी मंगल, “नाग” मधील वेळ आणि संधी सापडताच आंधळ्या वासनेने लडबडून गेलेला अगतिक रावजी, जुगारी आकड्याच्या लालसेने एका अनावर क्षणाने गल्ल्यातील पैशाचा अपहार करून त्याबद्दल शिक्षा भोगून पुढे बायकोच्या माहेरी कुत्र्यागत राहायला लागलेला बापू काळुस्कर….आणि स्वतःचा कसलाही दोष नसतानाही एकाकीपणाचा शाप भोगणारी काशी….प्रत्येकाची भाषा वेगळी, अनुभव वेगळे निराळे आहेत…पण नियतीने यांच्या कपाळावर जो भोग लिहिला आहे त्यापासून यांची सुटका नाही…लेखक जी.ए.कुलकर्णी त्यांच्यावर माया करीत असले तरी त्यांना भोगापासून सुटका दाखवत नाही. किंबहुना ते त्यांचे कामही नव्हेच अशीच त्यांची भूमिका…”मी पाहिले, मी जाणले आणि मी ते शब्दांत मांडले….” इतक्या वर्तुळात या लेखकाने आपल्या लिखाणाची मर्यादा ठेवली. बाकी सारे वाचक आणि त्याची आकलनशक्ती.
शांता शेळके यानी जी.ए.कुलकर्णी यानी आपल्या लेखाचे शीर्षक “नियतीच्या सर्पफ़णेखालचे जी.एं.चे कथाविश्व” असे दिले होते. ते वाचताच अंगावर सर्रकन काटा आला होता. शांताबाईंसारखी एक कवयित्री ह्या कथा वाचताना किती गुंतून जात असत याची कल्पना तुम्हाआम्हाला निश्चित जाणवेल. नियतीने समोर आणलेले कथेतील नायक असो वा नायिका असो….ती कधी दारिद्र्यामुळे, शारीरिक व्यथेमुळे वा व्यंगामुळे, बुद्धीच्या अभावामुळे….रुपहीनतेमुळेही, मोहाच्या क्षणी घडलेल्या गुन्ह्याबद्दल वाटत असलेल्या दोषरुखरुखीमुळे….आपसूकच जगापासून अलग होऊन एकाकी पडतात… जगतात हे खरे, पण त्याना नसते कुणाची सोबत…हे एकाकीपणाचे शल्य तर जीवघेणेच.
शेवटचे थेंब निथळून जाण्यासाठी भांडे पालथे घालावे तसे आपले आयुष्य पालथे घातले आहे….अशीच भावना मनी ठेवून रिते आणि उपयोगशून्य आयुष्य घालविण्याचे नशिबी आलेले अनेक लोक आपल्यासमोर आहेत….त्यांच्या वेदनांना आपल्या अलौकिक शब्दसामर्थ्याने अचूक रंगरुपआकार देणारे जी.ए.कुलकर्णी….ज्यांच्या वाढदिवसानिमित्ताने त्यांचे स्मरण करावे तुम्हासोबत म्हणून हे चार शब्द !!

Ashok Patil , Kolhapur.

 June 12

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *